خانه کیهانی ما بسیار عجیب تر از آن چیزی است که در کتاب های درسی دبستان دیده ایم. منظومه شمسی فقط یک خورشید و هشت سیاره نیست که با نظم روی خطوط مداری دایره ای می چرخند. این سیستم، مجموعه ای پرآشوب و پویا از جهنم های سربی، اقیانوس های پنهان زیر یخ، طوفان های ابدی بزرگ تر از زمین و کوه هایی از الماس است. با مأموریت های بلندپروازانه ای چون کاسینی، نیوهورایزنز و پارکر سولار پراب، ما اکنون می دانیم که همسایگان فضایی مان از آنچه تصور می کردیم، بیگانه تر، وحشی تر و شگفت انگیزتر هستند. بیایید سفری از درون به بیرون، از تاج خورشید تا ابر اورت، داشته باشیم.
تاج جهنمی و پیام آور سوخته: دیدار با خورشید و عطارد
سفرمان را از قلب منظومه شمسی، جایی که ۹۹.۸۶ درصد جرم کل سیستم متمرکز شده، شروع می کنیم: خورشید. اما برخلاف تصور عمومی، داغ ترین بخش خورشید سطح آن (با دمای ۵۵۰۰ درجه سانتیگراد) نیست، بلکه تاج خورشیدی یا Corona است که دمای آن به میلیون ها درجه می رسد. این معما که چرا جو خورشید از سطحش داغ تر است، یکی از بزرگترین سوالات فیزیک خورشیدی باقی مانده و کاوشگر خورشیدی پارکر با شیرجه زدن در این تاج سوزان در تلاش برای یافتن پاسخ آن است.
کمی آن سوتر، کوچک ترین و سریع ترین سیاره منظومه، یعنی عطارد (تیر) را می بینیم. این جهان سنگی و پر از دهانه برخوردی، هیچ جوی برای پخش گرما ندارد. نتیجه؟ اختلاف دمای وحشتناک ۶۰۰ درجه ای: روزها ۴۳۰ درجه سانتیگراد (برای ذوب کردن سرب کافی) و شب ها ۱۸۰- درجه سانتیگراد. کاوشگر مسنجر ناسا روی قطب های همیشه در سایه این سیاره، یخ آب کشف کرد. تصور کنید: در نزدیک ترین سیاره به خورشید، آب منجمد وجود دارد!
خواهران جهنمی و بهشت گمشده: زهره و زمین
بسیاری زهره (ونوس) را دوقلوی شیطانی زمین می نامند. اندازه و جرم مشابهی دارد، اما هر شباهتی در همانجا متوقف می شود. جو غلیظ و سمی آن که عمدتاً از دی اکسید کربن و ابرهای اسید سولفوریک تشکیل شده، یک اثر گلخانه ای فرار ایجاد کرده که دمای سطح را به ۴۶۵ درجه سانتیگراد می رساند. فشار هوا روی سطح زهره ۹۰ برابر زمین است، یعنی معادل فشار در عمق ۹۰۰ متری اقیانوس. باران اسیدی می بارد، اما قبل از رسیدن به زمین تبخیر می شود. با این حال، دانشمندان حدس می زنند که شاید در ابرهای بالایی زهره، در ارتفاعی که دما و فشار معتدل تر است، حیات میکروبی شناور وجود داشته باشد.
و سپس به خانه می رسیم: زمین، تنها نقطه شناخته شده کیهان که حیات در آن تکامل یافته است. آنچه زمین را خاص می کند، نه فقط آب مایع، بلکه میدان مغناطیسی قدرتمند ناشی از هسته آهنی مذابش است. این سپر نامرئی دائماً ما را از بمباران ذرات مرگبار بادهای خورشیدی محافظت می کند. اگر این میدان خاموش شود، جو ما به تدریج توسط خورشید کنده می شود، درست مثل اتفاقی که احتمالاً برای مریخ افتاد
مریخ و کمربند سیارک ها: رد پای اقیانوس های گمشده
مریخ (بهرام) سیاره سرخ، دنیایی است که زمینیان آینده شاید روزی آن را خانه دوم خود بنامند. مریخ نوردهای استقامت و کنجکاوی در حال گشت و گذار در بستر رودخانه های خشک شده و دلتاهای باستانی هستند. شواهد قاطع نشان می دهد میلیاردها سال پیش، مریخ اقیانوس های وسیعی از آب مایع در نیمکره شمالی خود داشته و جوی ضخیم آن را گرم نگه می داشته است. اما به دلیل اندازه کوچک تر، هسته مریخ زودتر سرد شد، میدان مغناطیسی اش از کار افتاد و بادهای خورشیدی به تدریج جو آن را به فضا پرتاب کردند. امروز مریخ یک بیابان یخ زده است، اما آب هنوز به شکل یخ در زیر سطح و کلاهک های قطبی وجود دارد.
بین مریخ و مشتری، کمربند سیارک ها قرار دارد؛ میلیون ها تکه سنگ سرگردان که هرگز نتوانستند تحت تأثیر گرانش عظیم مشتری یک سیاره کامل را تشکیل دهند. بزرگ ترین آنها، سرس، یک سیاره کوتوله است که کاوشگر دان ناسا روی آن نقاط درخشان مرموزی از جنس نمک کشف کرد، احتمالاً بقایای یک اقیانوس زیرسطحی باستانی.
غول های گازی و پادشاه حلقه ها: مشتری و زحل
پس از گذر از کمربند سیارک ها، وارد قلمرو غول ها می شویم. مشتری (برجیس) آنقدر بزرگ است که اگر یک وان حمام کیهانی به اندازه کافی غول پیکر داشتیم، مشتری روی آب شناور می ماند! طوفان معروف آن، لکه سرخ بزرگ، حداقل ۳۵۰ سال است که می خروشد و قطرش ۱.۳ برابر زمین است. اما شاید جذاب ترین بخش مشتری، قمرهایش باشند. اروپا با اقیانوس زیرسطحی خود که دو برابر تمام اقیانوس های زمین آب دارد، و آیو با آتشفشان های سولفوری خروشانش که آن را به فعال ترین جرم زمین شناسی منظومه شمسی تبدیل کرده است.
سپس نوبت به زحل (کیوان)، نگین منظومه شمسی می رسد. حلقه های باشکوه آن که عمدتاً از تکه های یخ و سنگ تشکیل شده اند، پهنایی به اندازه فاصله زمین تا ماه دارند اما ضخامتشان در برخی نقاط فقط ۱۰ متر است! مأموریت کاسینی در پایان حماسی خود، از میان شکاف بین زحل و حلقه هایش شیرجه زد و داده هایی فرستاد که هنوز در حال تحلیل هستند. قمر تایتان، بزرگ ترین قمر زحل، تنها جرم فراخورشیدی است که روی آن دریاچه ها و رودخانه های مایع کشف شده؛ اما این مایع نه آب، بلکه متان و اتان فوق سرد است.
مرزهای یخ زده و اسرار پنهان: اورانوس، نپتون و کمربند کویپر
اورانوس عجیب ترین سیاره است: با انحراف محوری ۹۸ درجه، گویی به پهلو خوابیده و مانند یک توپ در حال غلتیدن به دور خورشید می گردد. رنگ فیروزه ای کم رنگ آن ناشی از متان در جو است. اما نپتون، آخرین سیاره رسمی، با بادهایی که سرعتشان به ۲۱۰۰ کیلومتر در ساعت می رسد (سریع ترین بادهای ثبت شده در منظومه شمسی)، دنیایی به شدت طوفانی است. قمر تریتون نپتون، تنها قمر بزرگی است که برخلاف جهت چرخش سیاره اش می گردد، نشانه ای از اینکه احتمالاً یک جرم کمربند کویپر بوده که اسیر گرانش نپتون شده است.
و حالا به تاریک ترین نقطه نقشه می رسیم: کمربند کویپر و ابر اورت. اینجا قلمرو پلوتو، سیاره کوتوله محبوب، و میلیاردها دنباله دار یخ زده است. مأموریت نیوهورایزنز در سال ۲۰۱۵ نشان داد پلوتو دنیایی بسیار پیچیده تر از یک گلوله یخی ساده است: کوه هایی از یخ آب به بلندی آلپ، یخچال های نیتروژنی روان و مه آبی رقیق در افق. فراتر از پلوتو، شواهد گرانشی عجیبی وجود دارد که دانشمندان را به جستجوی سیاره نهم، یک ابرزمین گریزان با مداری بسیار کشیده، واداشته است. اگر این سیاره وجود داشته باشد، پنج برابر زمین جرم دارد و یک دور گردشش به دور خورشید ده هزار سال طول می کشد.
نتیجه گیری: حقارت و شگفتی در خانه کیهانی ما
منظومه شمسی فقط یک آدرس در کیهان نیست؛ بلکه آزمایشگاه شخصی ما برای درک قوانین فیزیک، شیمی و زیست شناسی است. از گدازه های داغ آیو تا اقیانوس های تاریک اروپا، از تپه های شنی سرخ مریخ تا کوه های یخی پلوتو، ما تازه در حال گشودن کتاب راهنمای خانه خود هستیم. هر مأموریت فضایی جدید، یک فصل تازه از این داستان را رو می کند. سوال بعدی این است: آیا در این گستره بیکران، ما تنها هستیم یا همسایگانی نامرئی در اقیانوس های زیرسطحی قمرها در انتظار کشف شدن هستند؟ پاسخ این سوال شاید در همین نزدیکی ها، در گوشه ای از خانه مشترکمان، پنهان شده باشد.
